Niby padło tylko jedno zdanie. Niby ktoś tylko coś skomentował. Niby ktoś „miał prawo powiedzieć, co myśli”. A jednak po takim spotkaniu albo po takiej wiadomości zostaje w człowieku jakiś ślad, jak drobna drzazga, której nie widać, ale która przy każdym ruchu przypomina o sobie. I wtedy zaczyna się to dobrze znane zamieszanie: może przesadzam, może źle zrozumiałam, może trzeba było odpowiedzieć inaczej, może to był tylko żart, może znowu jestem za delikatna.
Właśnie w tym jest coś bardzo podstępnego. Przekraczanie granic często nie zaczyna się od wielkiej awantury ani od czegoś, co łatwo nazwać przemocą. Czasem zaczyna się od tonu, spojrzenia, ironii, komentarza rzuconego przy innych ludziach, od takiego niby niewinnego „oj, nie przesadzaj”, po którym człowiek czuje się mniejszy, choć nie bardzo umie udowodnić dlaczego.
Bo przecież nie zawsze chodzi tylko o słowa. Czasem chodzi o to, że ktoś wszedł za daleko.
Granica to nie awantura
Długo można żyć w przekonaniu, że stawianie granic musi być czymś stanowczym, głośnym i bardzo pewnym siebie. Że trzeba od razu umieć powiedzieć mocne „nie”, najlepiej bez drżenia głosu i bez późniejszych wyrzutów sumienia. A przecież dla wielu osób granica zaczyna się dużo ciszej. Zaczyna się od tego, że człowiek wreszcie przestaje sam sobie odbierać prawo do własnego odczucia i mówi w środku: „to mnie zabolało”.
To już bywa dużo, zwłaszcza jeśli przez lata było się uczonym, żeby nie robić problemu, nie psuć atmosfery, rozumieć innych, łagodzić konflikty i brać pod uwagę cudze intencje bardziej niż własne napięcie. Wiele osób potrafi bardzo pięknie wytłumaczyć, dlaczego ktoś je zranił. Potrafią opowiedzieć, że on miał trudny dzień, ona taki ma charakter, on nie chciał, ona pewnie nie pomyślała, oni tak już mówią. Dużo trudniej przychodzi im powiedzieć: „nie chcę, żeby tak do mnie mówiono”.
Nie dlatego, że nie mają granic. Raczej dlatego, że zbyt długo uczono je przekraczać własne granice w imię spokoju.
Hejt lubi udawać szczerość
W internecie widać to szczególnie wyraźnie, bo ekran daje ludziom złudzenie, że po drugiej stronie nie ma człowieka, tylko profil, zdjęcie, nazwa, jakaś treść do ocenienia. Ktoś napisze coś przykrego, czasem naprawdę raniącego, a potem dopisze, że przecież ma prawo do opinii. Oczywiście, że ma. Tylko opinia nie jest tym samym co upokarzanie.
Można się z kimś nie zgadzać bez odbierania mu godności. Można powiedzieć, że widzi się coś inaczej, nie robiąc z drugiego człowieka pośmiewiska. Można nawet skrytykować czyjeś zdanie, usługę, tekst czy zachowanie, ale nie trzeba przy tym wchodzić w czyjeś życie w butach i zostawiać tam błota.
Hejt bardzo często udaje prawdę, ale bywa po prostu czyjąś złością, frustracją, potrzebą wyższości albo sposobem na rozładowanie napięcia. Dla osoby, która pisze komentarz, to czasem kilka sekund i przewinięcie ekranu dalej. Dla tej, która go czyta, bywa to kilka godzin noszenia w sobie czyjejś pogardy.
I nie, nie każdy musi mieć grubą skórę. Może wcale nie o grubszą skórę chodzi. Może chodzi o to, żeby przestać udawać, że cios nie był ciosem tylko dlatego, że przyszedł w komentarzu.
Najtrudniejsze bywa to, co dzieje się potem
Po agresji często zostaje nie tylko przykrość, ale też rodzaj wewnętrznego zamieszania. Człowiek zaczyna sam siebie przesłuchiwać, analizować każde słowo, wracać do sytuacji, układać alternatywne odpowiedzi i zastanawiać się, czy miał prawo poczuć się zraniony. To bywa bardzo męczące, bo nagle osoba, która została dotknięta cudzą agresją, wykonuje całą pracę emocjonalną: usprawiedliwia, rozumie, analizuje i próbuje znaleźć sens w czymś, co często było po prostu nieżyczliwe.
Tymczasem ciało zwykle wie szybciej niż głowa. Ciało nie potrzebuje całego uzasadnienia, żeby zareagować ściśniętym żołądkiem, napiętymi ramionami, bezsennością albo takim dziwnym drżeniem w środku, jakby za chwilę znowu coś miało się wydarzyć. Głowa potrafi jeszcze długo mówić: „nic takiego”, ale ciało odpowiada po swojemu: „jednak coś”.
I może warto czasem posłuchać właśnie tego ciała, nie po to, żeby od razu wyrokować, kto miał rację, ale żeby zapytać siebie spokojnie: co mnie w tym tak poruszyło, co zostało dotknięte, gdzie ktoś wszedł za daleko?
Nie każda rozmowa jest naprawdę rozmową
Przez długi czas można wierzyć, że dojrzałość polega na tym, żeby wszystko wyjaśnić. Porozmawiać, dopowiedzieć, dać szansę, zobaczyć drugą stronę, nie palić mostów. To piękne, jeśli po drugiej stronie jest ktoś, kto też chce rozmawiać. Ale są sytuacje, w których druga osoba nie szuka porozumienia, tylko przewagi. Nie słucha, tylko czeka na moment, w którym znowu będzie mogła uderzyć. Nie pyta, tylko oskarża. Nie chce zrozumieć, tylko wygrać.
Wtedy naprawdę nie trzeba kłaść na stole całego swojego serca i prosić, żeby ktoś obszedł się z nim delikatnie.
Czasem można po prostu zabrać siebie z tej sytuacji. Nie odpowiadać na zaczepkę. Przerwać rozmowę. Wyjść. Zablokować kogoś w internecie. Nie dlatego, że brakuje nam argumentów albo kultury, ale dlatego, że nie każda wymiana zdań zasługuje na naszą obecność.
To może być trudne, szczególnie dla osób, które przez lata były uczone, że trzeba tłumaczyć się do końca, być miłym, nie sprawiać kłopotu i nie zostawiać spraw niewyjaśnionych. Ale czasem właśnie przerwanie kontaktu z agresją jest pierwszym momentem, w którym odzyskujemy kontakt ze sobą.
Agresja nie zawsze krzyczy
Łatwo rozpoznać agresję, kiedy ktoś krzyczy, wyzywa albo trzaska drzwiami. Trudniej, kiedy przychodzi w formie ironii, dobrych rad, żartu, który śmieszy wszystkich poza osobą, w którą był wymierzony, albo spokojnego zdania wypowiedzianego tak, żeby odebrać komuś pewność siebie. Są ludzie, którzy nigdy nie podnoszą głosu, a jednak po rozmowie z nimi człowiek czuje się zawstydzony, pomniejszony albo winny, choć przed chwilą nie zrobił nic złego.
Bywa też agresja bardzo cicha: obrażanie się, karzące milczenie, wycofywanie ciepła za każdym razem, gdy ktoś ma własne zdanie. W takich relacjach człowiek zaczyna chodzić ostrożnie, ważyć słowa, przewidywać reakcje, pilnować tonu i nastroju drugiej osoby. Niby nic dramatycznego się nie dzieje, a jednak w środku żyje się jak w mieszkaniu, w którym wszędzie leży potłuczone szkło. Da się przejść, ale trzeba cały czas uważać.
I to ciągłe uważanie bardzo męczy.
Granice nie są kolejnym zadaniem do wykonania
Nie lubię myśleć o granicach jak o następnej umiejętności, którą trzeba opanować perfekcyjnie. Bo wtedy człowiek, który i tak jest już zmęczony, dostaje jeszcze jedno zadanie: naucz się asertywności, reaguj szybciej, mów pewniej, nie daj się, nie tłumacz za dużo. A przecież granice nie są egzaminem z dzielności.
Granice są raczej powrotem do siebie. Do tego miejsca, które wie, że coś boli, nawet jeśli nie umie jeszcze pięknie tego nazwać. Do własnego „tak” i własnego „nie”. Do odruchu, który mówi: „to już za dużo”, zanim jeszcze zdążymy napisać w głowie eleganckie uzasadnienie.
Nie zawsze reagujemy od razu. Czasem dopiero wieczorem rozumiemy, co się stało. Czasem po kilku dniach, kiedy ta sama scena wraca jak natrętna myśl. Czasem po latach, gdy nagle widzimy, jak wiele razy pozwoliliśmy komuś wejść za daleko, bo baliśmy się zostać nazwani trudnymi, przewrażliwionymi albo niewdzięcznymi.
Ale nawet późne zrozumienie ma znaczenie. Można wrócić do siebie później. Można powiedzieć: „wtedy nie umiałam, ale dziś już widzę”. Można zacząć od tego, że własne odczucie przestaje być dowodem przesady, a staje się informacją.
Może nie jesteś przewrażliwiona
Może po prostu za długo kazano Ci nic nie czuć. Może nie jesteś konfliktowa, tylko zaczynasz nie zgadzać się na coś, co wcześniej połykałaś w ciszy. Może nie jesteś słaba, tylko Twój organizm ma już dość udawania, że wszystko po Tobie spływa. Może nie trzeba Ci grubszej skóry, tylko więcej takich relacji, przy których skóra nie musi być zbroją.
O tym też można rozmawiać z psychologiem. Nie tylko wtedy, kiedy dzieje się coś wielkiego i dramatycznego, ale także wtedy, kiedy po czyichś słowach zbyt długo wracasz do równowagi, kiedy trudno Ci odpowiedzieć na atak, kiedy złość przychodzi dopiero po czasie, kiedy wciąż zastanawiasz się, czy masz prawo czuć to, co czujesz.
Czasem jedna rozmowa nie rozwiązuje całego życia, ale może zrobić coś ważnego: pomóc usłyszeć siebie bez natychmiastowego „może przesadzam”. A od tego naprawdę dużo się zaczyna.
Jeśli ten tekst jest trochę o Tobie
Jeśli po czyichś słowach długo dochodzisz do siebie, jeśli trudno Ci stawiać granice albo często zastanawiasz się, czy masz prawo czuć to, co czujesz, możemy o tym spokojnie porozmawiać. Bez oceniania, bez pośpiechu i bez udowadniania, że „to było aż tak poważne”.
Czasem wystarczy zacząć od prostego zdania: „coś mnie w tym zabolało i chciałabym/chciałbym zrozumieć dlaczego”.